สถาบันวัคซีนแห่งชาติ - National Vaccine Institute
ภูมิคุ้มกันระดับชุมชน Herd Immunity
การให้วัคซีนในแต่ละคนนั้น นอกจากจะส่งผลต่อการป้องกันโรคของคนๆ นั้นแล้ว ยังทำให้เกิดภูมิคุ้มกันโรคถึงในชุมชนหรือที่เรียกว่า Herd Immunity ได้ เป็นภูมิคุ้มกันที่เกิดขึ้นจากการที่มีจำนวนประชากรในชุมชนมากพอที่จะทำให้ไม่สามารถเพิ่มจำนวนผู้เป็นโรค และแพร่การะจายโรคสู่บุคคลอื่นได้อีก
Herd Immunity จะเกิดได้ก็ต่อเมื่อ โรคนั้นต้องติดต่อจากคนสู่คนเท่านั้น ถ้ามีแหล่งรังโรคที่อื่นนอกเหนือจากในคน ก็ไม่สามารถทำให้เกิด Herd Immunity ได้
จากการที่ร่างกายจดจำแอนติเจนได้ เพราะฉะนั้น ถ้าเด็กมารับวัคซีนล่าช้ากว่ากำหนด ไม่จำเป็นต้องเริ่มต้นใหม่ แต่ถ้าให้วัคซีนใกล้กันเกินไปอาจทำให้เกิดภูมิคุ้มกันในระดับที่ต่ำกว่าที่ควรจะเป็นเพราะระดับแอนติบอดีในร่างกายที่สูงอยู่จะจับกับแอนติเจน(วัคซีน)ที่ได้รับเข้าไปใหม่ ทำให้แอนติเจนนั้นซึ่งก็คือวัคซีน สูญเสียประสิทธิภาพในการกระตุ้นภูมิคุ้มกัน (neutralization)
จากที่กล่าวมาแล้วข้างต้น ผู้ปฏิบัติงานคงได้รู้จักวัคซีนกันมากขึ้นโดยแบ่งประเภทของวัคซีนได้ถูกต้อง สามารถอธิบายถึงกลไกการออกฤทธิ์หรือการเกิดภูมิคุ้มกันโรคในร่างกายจากการได้รับวัคซีนได้ และสามารถอธิบายเหตุผลของการให้วัคซีนในระยะที่กำหนดและเหตุผลของการปฏิบัติเมื่อมีกรณีมารับวัคซีนล่าช้าได้อย่างชัดเจน
การออกฤทธิ์ของวัคซีนกับการสร้างภูมิคุ้มกันโรคในร่างกาย เป็นการตอบสนองของระบบภูมิคุ้มกันแบบ primary และ secondary response
เมื่อร่างกายได้รับแอนติเจนหรือวัคซีนครั้งแรก ระบบภูมิคุ้มกันจะตองสนองโดยสร้างแอนติบอดี เรียกว่า primary response ระยะเวลาตั้งแต่ได้รับแอนติเจนจนกระทั่งเริ่มตรวจพบแอนติบอดีได้ เรียกว่า lag period ซึ่งอาจใช้เวลาตั้งแต่ 1-30 วัน หรือนานกว่านี้ ขึ้นอยู่กับปริมาณ ชนิดของแอนติเจนและทางที่แอนติเจนเข้าสู่ร่างกายหลังผ่าน lag period ร่างกายจะสร้างแอนติบอดีเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว โดยส่วนใหญ่เป็น IgM ซึ่งอยู่ได้ระยะหนึ่งแล้วจะลดต่ำลง ในขณะเดียวกันร่างกายจะมีกลไกการสร้าง IgG แม้จะสร้างได้ทีหลังแต่จะมีระดับ antibody ที่สูงกว่าและอยู่ในร่างกายนานกว่า
เมื่อร่างกายได้รับแอนติเจนชนิดเดิมอีก memory cell ซึ่งจดจำ antigen ไว้ จะกระตุ้นการตอบสนองของร่างกายรวดเร็วกว่าครั้งแรก เรียกว่า secondary response แอนติบอดีจะอยู่ได้นานและมีประสิทธิภาพมากกว่า โดยส่วนใหญ่จะเป็น IgG จึงใช้หลักการนี้ในการให้วัคซีนหลายครั้งเพื่อให้ร่างกายสร้างแอนติบอดีที่ก่อให้เกิดภูมิคุ้มกันโรคได้นานหลายปี
เมื่อแบ่งภูมิคุ้มกันโรคตามชนิดของแหล่งที่มา สามารถจำแนกได้เป็น 4 ประเภท คือ
ประเภทของวัคซีน
วัคซีนคืออะไร? เมื่อกล่าวถึงการให้บริการสร้างเสริมภูมิคุ้มกันโรค ผู้ที่ปฏิบัติงานมักก็จะเรียกกันติดปากสั้นๆว่าทำงานวัคซีน ปกติผู้ที่ทำงานที่เกี่ยวข้องกับวัคซีนก็หนีไม่พ้น แพทย์ พยาบาล เภสัชกร และนักวิชาการสาธารณสุข รวมทั้งนักระบาดวิทยา หลายคนที่ปฏิบัติงานมาเป็นเวลานานก็ยังรู้แต่เพียงว่า วัคซีนก็คือวัคซีน บางคนบอกว่าวัคซีนคือยา บางคนกล่าวว่าวัคซีนคือภูมิคุ้มกันโรคเพราะให้ไปแล้วป้องกันไม่ให้เกิดโรคได้ แต่ในฐานะคนทำงานวัคซีนอย่างเรา ควรมาทำความรู้จักกับคำนี้ในความหมายเชิงวิชาการกัน
วัคซีน หมายความว่า ผลิตภัณฑ์ที่ผลิตจากสิ่งมีชีวิตหรือที่ได้จากการสังเคราะห์หรือ กระบวนการอื่นใด ที่นำมาใช้กระตุ้นหรือสร้างเสริมภูมิคุ้มกันโรค เพื่อป้องกัน ควบคุม รักษา หรือ ลดความรุนแรงของโรค ทั้งในคนและสัตว์
อ้างอิง: พระราชบัญญัติความมั่นคงด้านวัคซีนแห่งชาติ พ.ศ. 2561
